ASME: Dąbrowszczacy - artykuł Tadeusza M. Płużańskiego

Publicystyka Antysocjalistycznego Mazowsza

Tadeusz M. Płużański

Dąbrowszczacy

W 1936 roku żołnierze 13. Brygady Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego zaczęli bić się w Hiszpanii z ramienia Międzynarodówki Komunistycznej. W 1996 roku król Jan Karol zadekretował, że walczyli w obronie hiszpańskiej demokracji przeciwko zalewowi faszyzmu, a Kortezy przyznały im obywatelstwo. Jeden z najbardziej zasłużonych dąbrowszczaków - Eugeniusz Szyr, zmarł w styczniu br.

Demokratyczna Europa pamięta o Brygadach Międzynarodowych. Pomniki i tablice ku czci dzielnych żołnierzy Kominternu można znaleźć w wielu miastach Starego Kontynentu. Na tym tle Polska jawi się jako barbarzyński kraj, który nie potrafi uszanować bohaterstwa bojowników o wolność i demokrację. Nie stawia im obelisków, nie obchodzi rocznic. Nie dość na tym - bezczelnie zabiera dąbrowszczakom uprawnienia kombatanckie. Największym intruzem był prezydent Lech Wałęsa, który kilka lat temu zawetował ustawę kombatancką, nie godząc się m. in. na to, aby "weterani pierwszej wojny z faszyzmem" dalej szczycili się tymi szczególnymi wyróżnieniami (zarówno honorowymi, jak i finansowymi).
Eugeniusz Szyr musiał chronić kolegów przed takimi praktykami. Wcześniej, w PRL-u, nie miał takich problemów - sam obdarowywał towarzyszy walki honorami, jako wiceprezes ZBoWiD-u i prezes Rady Krajowej Środowiska Dąbrowszczaków. Zakładał i razem z innymi emerytowanymi bojowcami działał w Towarzystwie Przyjaciół Dąbrowszczaków.

Walka o pamięć

Również w Polsce nie wszyscy zapomnieli o ich heroicznej walce. 60. rocznicę powstania Brygad Międzynarodowych fetowano w... Teatrze Żydowskim w Warszawie. "Gazeta Wyborcza" zanotowała: "w prezydium usiedli Eugeniusz Szyr i Jacek Kuroń, w pierwszym rzędzie widowni Wojciech Jaruzelski. Aleksander Małachowski powiedział do dąbrowszczaków: - Jesteście tymi, którzy jako pierwsi odważyli się wystąpić do walki o wartości, które wszyscy uznajemy za święte, do walki przeciwko faszyzmowi". "Wyborcza" bardzo obrazowo zakończyła tekst o bohaterach wojny w Hiszpanii: "Z tyłu, na widowni, siedzieli młodzi ludzie z Ruchu Antyfaszystowskiego, w skórzanych kurtkach, wysokich butach, z kolorowymi, nastroszonymi włosami".
Rok później, w styczniu 1997 roku Wojciech Jaruzelski i Eugeniusz Szyr, w równie doborowym towarzystwie Henryka Jabłońskiego i Edwina Rozłubirskiego, pojawili się na spotkaniu lewicowych kombatantów w Sejmie. Część uczestników (ale oczywiście nie ci nobliwi dostojnicy) opluwała Armię Krajową i Narodowe Siły Zbrojne, twierdząc, że organizacje te unikały walki z Niemcami, a ich głównym celem było mordowanie komunistów.
Dziennikarka Krystyna Zielińska pisała o Szyrze na łamach Wyborczej": Byłam niedawno na Jego odczycie poświęconym rocznicy wojny domowej w 1936 r. Sala była pełna, przyszło sporo młodzieży". Kolejne wystąpienie planował w Stowarzyszeniu Marksistów Polskich.

Zwierzenia narzeczonej

W Hiszpanii Eugeniusz Szyr służył razem z Bolesławem Mołojcem - "Edwardem" i Henrykiem Toruńczykiem - "Heńkiem". Mołojec i Toruńczyk byli dowódcami w 13. Brygadzie Międzynarodowej im. Jarosława Dąbrowskiego. Szyr pełnił zaszczytną funkcję komisarza politycznego czwartego batalionu.
Z "Pamiętników" Władysława Gomułki wynika, że w PRL-u Szyr bronił pamięci swoich kolegów z Hiszpanii. Przez wiele lat (szczególnie po zmianach w partii w październiku 1956 i grudniu 1970), razem z innymi dąbrowszczakami, wnosił o oczyszczenie Bolesława Mołojca i jego brata Zygmunta z zarzutu zabójstwa pierwszego przywódcy PPR Marcelego Nowotki.
W 1957 swój podpis pod zbiorową petycją do KC PZPR o pośmiertną rehabilitację Bolesława Mołojca złożyła Helena Wolińska, o której ekstradycję Polska wystąpiła do Wielkiej Brytanii w styczniu ub.r. W czasie wojny Wolińska była innego zdania. Śledztwo w sprawie śmierci Nowotki prowadził jej konkubent Franciszek Jóźwiak, szef sztabu Gwardii Ludowej. W jego kancelarii, prócz Heleny Wolińskiej (wówczas Fajgi Danielak), pracowała łączniczka - narzeczona Zygmunta Mołojca. Zapytana przez Wolińską o swoje stosunki z narzeczonym, miała zwierzyć się, że Mołojec zabił kilka dni temu człowieka, który był agentem gestapo i prowokatorem w szeregach partii. W ten sposób powstała oficjalna wersja, że zabójcą Nowotki był Zygmunt Mołojec, który działał w porozumieniu ze swoim bratem Bolesławem Mołojcem.
W Hiszpanii walczyli też późniejsi PRL-owscy generałowie: Konrad Świetlik - wiceminister bezpieki, Grzegorz Korczyński, który w 1970 roku pacyfikował wydarzenia na Wybrzeżu i Wacław Komar, jeden z dyrektorów MBP, więziony następnie za szpiegostwo w słynnej sprawie TUN.

Bez prywatnej własności

"Wyborcza" roztkliwiała się, że "tylko kilku dąbrowszczaków dotarło na szczyty władzy, zwykle na bardzo krótko. Najwyższe godności sprawował Eugeniusz Szyr". A godności tych było sporo - wieloletni członek KC PZPR, wieloletni wicepremier, a także minister budownictwa i minister gospodarki materiałowej.
W czasach stalinowskich Szyr był orędownikiem gospodarki planowej, szczególnie rozwoju wielkiego przemysłu. W walce o upodobnienie polskiego systemu do modelu radzieckiego wspierał go m.in. Włodzimierz Brus (wcześniej Beniamin Zylbelberg), profesor marksistowskiej ekonomii, a potem rewizjonista i mąż wspomnianej już Heleny Wolińskiej.
Szyr przyjaźnił się z głównym architektem stalinowskiej gospodarki Hilarym Mincem. Począwszy od 1945 roku był jego podwładnym w Ministerstwie Przemysłu, dochodząc do funkcji podsekretarza stanu. W 1954 roku Szyr przejął po Mincu przewodnictwo Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (wcześniej był jego zastępcą). W latach 1957-59 był sekretarzem, a następnie wieloletnim wiceprzewodniczącym wpływowego gremium, jakim był Komitet Ekonomiczny Rady Ministrów. Przewodniczył również Komitetowi Nauki i Techniki i Państwowej Radzie Gospodarki Materiałowej.
Grono towarzyszy o Szyrze: "Do końca życia wierzył, że możliwy i potrzebny jest świat bez dominacji wielkiej prywatnej własności środków produkcji, świat równych szans w dostępie do osobistego rozwoju, świat oparty na ideach solidarności, a nie egoizmu".

Partyjna armia

Szyr trafił na wysokie stanowiska w komunistycznej hierarchii nieprzypadkowo. Niewątpliwy wpływ na to miały jego zasługi w Hiszpanii, ale nie tylko. Przed 1939 rokiem był w Komunistycznym Związku Młodzieży i KPP. W czasie wojny, podobnie, jak inni komuniści, znalazł się w ZSRR, gdzie został szefem wydziału bojowego Związku Patriotów Polskich i członkiem Centralnego Biura Komunistów Polskich. W październiku 1943 roku objął funkcję oficera politycznego w Polskim Samodzielnym Batalionie Specjalnym (PSBS). Jednostką dowodził mjr Henryk Toruńczyk, ten sam, z którym Szyr walczył w Hiszpanii.
Uniezależniony od władz wojskowych specbatalion stał się zalążkiem partyjnej armii. Aktywiści ZPP powoli opanowywali pion polityczny wojska, co ułatwiło im później przejmowanie władzy w kraju. 4 sierpnia 1944 roku Naczelny Dowódca WP Michał Żymierski przekazał PSBS do dyspozycji Resortu Bezpieczeństwa PKWN. Specbatalion stał się pierwszym oddziałem lubelskiej władzy. Na jego bazie powstały oddziały Wojsk Wewnętrznych (przekształcone potem w KBW), które pacyfikowały polskie wsie i zwalczały podziemie niepodległościowe. Ich dowódcą był nadal Henryk Toruńczyk, a jego politycznym przełożonym Eugeniusz Szyr, pełniący wówczas funkcję szefa Wydziału Ogólnoorganizacyjnego Głównego Zarządu Politycznego.

TADEUSZ M. PŁUŻAŃSKI

Publicystyka Tadeusza M. Płużańskiego na ASME.